Home > Giáo dục bé > Trẻ chậm nói: Nguyên nhân và cách dạy bé tập nói

Trẻ chậm nói: Nguyên nhân và cách dạy bé tập nói

Buzz biết có 1 số ba mẹ lo lắng vì trẻ 2 tuổi chưa biết nói và đang loay hoay không biết làm cách nào luyện nói cho trẻ chậm nói. 

Ba mẹ hãy cùng Buzz tìm hiểu các cột mốc phát triển ngôn ngữ, nguyên nhân và các cách dạy bé tập nói.

Việc dạy trẻ tập nói là 1 việc quan trọng và ba mẹ cần được tiếp cận các thông tin đáng tin. Nên ba mẹ yên tâm tham khảo bài viết này, được dịch từ các nguồn ở cuối bài. Buzzelle vẫn khuyến khích các ba mẹ nên đưa con mình đi thăm khám ở các bệnh viện nhi nhé. 

Nội dung bài viết hide

1/ Dấu hiệu trẻ chậm nói

Trẻ chậm nói là những trẻ 18 tháng tuổi đến 30 tháng tuổi hiểu được ngôn ngữ, phát triển kĩ năng chơi, vận động, suy nghĩ và xã hội bình thường nhưng từ vựng nói bị hạn chế. Lĩnh vực bị hạn chế của trẻ chậm nói là ngôn ngữ diễn tả (expressive language).

Do mỗi bé có 1 khung thời gian phát triển khác nhau nên cũng khó để ba mẹ biết trẻ chậm nói hay chỉ do chưa tới giai đoạn cho bé nói. 

Ba mẹ có thể xem qua 1 vài dấu hiệu sau, hãy liên hệ bác sĩ nếu bé có các biểu hiện sau nhé. 

Bé 12 tháng tuổi

  • Bé không sử dụng các điệu bộ như chỉ tay hay vẫy tay chào tạm biệt

Bé 18 tháng tuổi

  • Bé thích dùng cử chỉ hơn phát ra âm thanh khi giao tiếp, có khó khăn lặp lại âm thanh hay hiểu những yêu cầu đơn giản

Bé 2 tuổi

  • Bé chỉ có thể bắt chước lời nói hay hành động mà không tự nói ra được. 
  • Bé chỉ nói 1 vài âm hay từ lặp đi lặp lại và không dùng ngôn ngữ nói để giao tiếp cho ba mẹ hiểu bé cần gì. 
  • Bé không thể làm theo yêu cầu. Giọng của bé nghe không bình thường như giọng mũi. 

2/ Nguyên nhân trẻ chậm nói

Ba mẹ có thể xem 1 vài lý do phổ biến cho việc trẻ chậm nói dưới đây. Hiện nay, trẻ 2 tuổi và nhỏ hơn thường được cho chơi máy tính và điện thoại khá sớm. Điều đó dẫn tới xu hướng nói trễ hơn bình thường.

Bệnh lý thực thể

Do kết cấu của lưỡi hay vòm họng

Do thắng lưỡi ngắn, làm hạn chế cử động của lưỡi của bé 

Do có vấn đề với vùng não chịu trách nhiệm cho việc giao tiếp. Điều này làm cho trẻ khó phối hợp môi, lưỡi và hàm để phát ra âm

Bệnh lý về thính giác

Trẻ sẽ có khó khăn trong việc nói, hiểu, bắt chước và sử dụng ngôn ngữ

Ba mẹ đọc thêm ở trang này của Bệnh viện Nhi Trung ương.

3/ Các cột mốc phát triển ngôn ngữ của trẻ

Phần lớn bé có thể nói được 20 từ trước 1 tuổi rưỡi và ít nhất 100 từ khi được 2 tuổi. Trước khi được 2 tuổi, bé bắt đầu xâu chuỗi 2 từ với nhau để giao tiếp với ba mẹ. Bé 2 tuổi biết được nhiều từ không thể đếm hết được và có thể ghép 3 từ với nhau và hiểu được các yêu cầu đơn giản. Ví dụ như: Để đồ chơi lên bàn, phân biệt được khái niệm lớn và nhỏ.

Bé 0 đến 3 tháng tuổi 

Các bé sơ sinh 2 tuần tuổi giao tiếp với bạn bằng cách khóc oe oe. Trẻ 1 tháng tuổi đang thử nghiệm và tìm kiếm phản ứng của mẹ. Trẻ sơ sinh cũng ê a và cố gắng thử làm ra tiếng giống ba mẹ, dễ thương lắm luôn.

Có 1 điều thú vị là trẻ sơ sinh có xu hướng thích nghe giọng phụ nữ hơn đàn ông. Các ba đừng buồn nhé. Nếu ba mẹ nào có cho bé nghe nhạc từ khi nằm trong bụng thì những bài hát đó cũng sẽ thu hút bé hơn.

Bé 3 tháng tuổi đến 6 tháng tuổi 

Các bé 3 tháng tuổi sẽ lắng nghe giọng của người chăm sóc, nhìn gương mặt của mẹ khi mẹ trò chuyện và biết quay đầu sang nơi phá ra âm thanh. Đây là lúc các bé 4 tháng tuổi học cách nói chuyện qua quan sát và lắng nghe. 

Mẹ xem các sách cho bé sơ sinh để đọc cho bé nghe nhé.

Bé 6 tháng tuổi đến 9 tháng tuổi

Bé 6 tháng tuổi bắt đầu ê a với các âm thanh khác nhau, như “ma-ma-ma” hay “ba-ba-ba”. Khoảng cuối tháng thứ 6 hay 7, trẻ sẽ phản ứng lại với tên của chính mình, nhận biết được ngôn ngữ mẹ đẻ và dùng âm điệu của giọng nói để cho ba mẹ biết bé vui hay buồn. 

Bé 6 tháng tuổi sẽ mỉm cười khi nghe giọng vui vẻ, nhìn buồn so khi nghe giọng giận dữ. 

Có vài ba mẹ nhầm lẫn những tiếng ê a “ba-ba” thành từ đầu tiên của bé, nhưng không phải đâu nhé. Đó chỉ là sự kết hợp của các âm tiết ngẫu nhiên thôi. Bé vẫn chưa hiểu được ý nghĩa gì đâu.

Bé 9 tháng tuổi đến 12 tháng tuổi

Trẻ 9 tháng tuổi sẽ bắt đầu hiểu những từ đơn giản. Khi mẹ nói “Không”, bé sẽ dừng lại. Khi có ai hỏi “Ba đâu rồi Bun?”, trẻ sẽ nhìn quanh kiếm ba. 

Các ngôn ngữ ở đây còn bao gồm các ngôn ngữ cơ thể như chỉ tay, làm ra tiếng hay chồm lên, nhún nhảy. 

Bé 12 tháng tuổi đến 15 tháng tuổi 

Thường thường, những bước đi chập chững đầu tiên của bé lúc 1 tuổi cũng là lúc bé bắt đầu nói những từ đầu tiên. Nhiều trẻ nói được 1 hay 2 từ và hiểu được hơn 25 từ. 

Cục cưng có thể đưa trái banh hay đồ chơi nếu bạn hỏi bé, nghe theo yêu cầu của bạn như bỏ đồ chơi xuống.

Đây cũng là lúc bé dùng cử chỉ, như chỉ tay, chồm lên với lấy, nhìn vào vật đó và ê a.

Bé 15 tháng tuổi đến 18 tháng tuổi

Con của bạn sẽ dùng những cử chỉ phức tạp hơn để giao tiếp với ba mẹ và tiếp tục xây dựng vốn từ vựng của mình. Bé có thể dắt tay bạn đến kệ sách, chỉ vào 1 cuốn sách và nói hơi ngọng nghịu “sắc” nhằm cho bạn biết rằng bé muốn đọc sách với mom.

Bé lặp lại từ ngữ hay tiếng nghe được từ ba mẹ, ví dụ như từ cuối cùng của 1 câu trong sách mà ba mẹ đọc cho bé hàng ngày.

Mẹ xem các đầu sách cho bé 1 tuổi.

Bé 18 tháng tuổi đến 2 tuổi

Bé 1 tuổi rưỡi trở đi sẽ có thể theo hướng dẫn và bắt đầu gộp các từ lại với nhau, ví dụ như “xe chạy” hay “uống nước”. 

Trẻ cũng bắt đầu chơi trò chơi đóng vai giúp phát triển ngôn ngữ, ví dụ như: chơi đồ hàng với ba mẹ, bé làm đầu bếp, mẹ làm khách hàng; hay bé đóng vai mẹ để cho thú bông hay búp bê uống sữa.  

Bé 2 tuổi đến 3 tuổi

Vốn từ vựng của bé sẽ được mở rộng 1 cách đáng kể và nhanh chóng. Bé đã có thể dùng các từ vựng để tạo thành cụm từ câu ngắn, như “Ba đi đâu rồi”, và trả lời câu hỏi của ba mẹ như “Con khủng long đâu rồi Bin?”. 

Dần dần, bé sẽ trả lời được những câu hỏi phức tạp hơn như “Con sẽ làm gì khi con đói?”. 

Như các bé 1 tuổi rưỡi, chơi đóng vai vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ngôn ngữ cho con. Bé và ba mẹ có thể chơi đóng vai đi làm, sửa xe, thử sức với các công việc khác nhau như đầu bếp hay lái xe, người đưa thư. 

4/ 7 cách dạy trẻ tập nói 

Buzz sẽ liệt kê những mẹo dạy trẻ tập nói chung cho các ba mẹ. Sau đó, sẽ đi sâu hơn vào những cách dạy bé tập nói theo từng độ tuổi

4.1/ Trò chuyện với trẻ bằng ngôn ngữ Parentese

Ngôn ngữ Parentese là cách nói chuyện với bé với tông giọng cao và có âm điệu hơn lúc nói chuyện bình thường. Khi trò chuyện với bé bằng parentese, ba mẹ hãy sử dụng câu ngắn, đơn giản nhưng vẫn đúng cấu trúc, kéo dài phụ âm và nguyên âm, nhấn mạnh và lặp lại. 

Ví dụ như: “Con đang nhìn cái đèn hả? Con có thích cái đèn hôong nèee? Đèn sáaang quá haa”. 

Theo như nghiên cứu của đại học Washington, parentese có hiệu quả vì não của bé dễ bị thu hút bởi giọng tông cao và tiết tấu chậm. Bé 6 tháng tuổi được ba mẹ trò chuyện bằng parentese nói được nhiều từ hơn khi bé đạt 14 tháng tuổi. Vậy nên, ba mẹ hạn chế nói chuyện “u u a a” với con nhé. Thay vào đó, ba mẹ hãy nói chuyện với con như nói chuyện với bé mẫu giáo. Diễn tả những sự vật xảy ra xung quanh bé, những việc 2 mẹ con làm với nhau. Nói chung là mọi lúc mọi nơi. Khi con “ơ ơ a a”, ba mẹ hãy trò chuyện với con “Ừ, con nói gì đó? Con uống sữa no rồi hả? Đạp đạp chân nèee”  

4.2/ Lặp lại tất cả mọi thứ

Sự lặp lại khi đọc sách giúp bé phát triển được nhiều từ vựng hơn. Nghiên cứu bởi giáo sư Newman, Rowe và Ratner cho thấy rằng trẻ 7 tháng tuổi được ba mẹ trò chuyện bằng cách lặp lại từ ngữ nhiều lần có xu hướng chú ý đến ngôn ngữ hơn và có thể xử lý những gì bé nghe được. Các bé 7 tháng tuổi trong thí nghiệm phát triển ngôn ngữ và từ vựng tốt hơn vào lúc 2 tuổi. 

Khi đọc sách cho bé hay chỉ cho bé những đồ vật trong nhà, mẹ nên LẶP ĐI LẶP LẠI tên gọi của vật đó ít nhất 3 lần. Để bé có thể hiểu được từ và sau này chỉ vào đúng bức hình khi mẹ hỏi, bé cưng của ba mẹ phải nghe từ đó RẤT RẤT NHIỀU LẦN trong suốt thời gian bé phát triển.

4.3/ Dùng ngôn ngữ cơ thể / Vẻ mặt

Ngôn ngữ ở đây không chỉ nói đến lời nói mà còn cả ngôn ngữ cơ thể nữa nhé ba mẹ. Hãy dùng ánh mắt, vẻ mặt, cử chỉ và nụ cười khi nói với cục cưng của mình. 

4.4/ Hãy để trẻ dẫn dắt ba mẹ

Trong thời gian chơi đùa, ba mẹ hãy đi theo những gì thu hút bé để cho bé thấy là giao tiếp là 1 trò chơi 2 chiều. Khi bé chỉ vào quả cam và bi bô “ma ma a a”, mẹ hãy chỉ vào trái cam và nói “Trái camm”, dừng lại 1 chút để xem phản ứng của bé, xem bé có ê a lại không, và lại tiếp tục lặp lại “Trái cam..Cam…Cam”

4.5/ Đối thoại qua lại (Serve and Return)

Mặc dù bé chưa biết nói, ba mẹ vẫn cứ siêng đặt câu hỏi cho bé, rồi Dừng lại 1 chút trước khi tiếp tục, để cho bé thời gian tiếp nhận và trả lời, bằng các tiếng ê a hay ngôn ngữ cơ thể của bé, như cười hay đạp tay chân. Tương tác qua lại như thế này sẽ nâng cao khả năng tiếp thu ngôn ngữ và dạy bé cách hoạt động của giao tiếp. 

4.6/ Hạn chế dạy trẻ tập nói bằng các thiết bị điện tử

Tác hại của các thiết bị điện tử thì cũng có nhiều ba mẹ biết rồi đúng không? Nghiên cứu vào năm 2018 có chỉ ra rằng bé chậm nói lúc 18 tháng tuổi có liên quan đến việc cho bé tiếp xúc thường xuyên với màn hình. 

Nếu ba mẹ bận và cần cho bé chơi với điện thoại hay iPad, Viện nhi khoa Mỹ khuyến khích giới hạn thời gian dưới 1 tiếng / 1 ngày cho trẻ 2 tuổi đến 5 tuổi và ít hơn đối với các trẻ nhỏ tuổi hơn. 

Ba mẹ hãy cẩn trọng với những lời quảng cáo từ các ứng dụng hay chương trình học online bằng máy tính hay điện thoại nhé. Tương tác giữa ba mẹ và bé vẫn đóng vai trò quan trọng và không thể thay thế được trong việc nuôi dạy con cái.

4.8/ Chơi và hát với bé 

Ba mẹ hãy khuyến khích bé 2 tuổi chơi đóng vai và tưởng tượng. Điều này sẽ thúc bé nói và phát triển ngôn ngữ. 

4.7/ Đọc sách cho bé nghe

Đọc sách cho con từ khi mới sinh sẽ giúp con xây dựng vốn từ vựng dồi dào. Ba mẹ tham khảo cách đọc sách cho từng độ tuổi để phát huy hết khả năng của con. 

Đối với các bé chậm nói 2 tuổi, ba mẹ hãy ngồi cạnh bé sao cho bé thấy được ngôn ngữ cơ thể và theo dõi sách cùng 1 lúc được á. Hãy tạo thói quen đọc sách cùng bé 2 tuổi hàng ngày.

1 mẹo nhỏ khi đọc sách cho bé, ba mẹ hãy đặt tên cho nhân vật trong sách nếu không có sẵn. 

5/ Cách dạy trẻ tập nói theo độ tuổi

Bé 0 đến 3 tháng tuổi 

  • Hát cho bé nghe
  • Nói chuyện với bé bằng ngôn ngữ parentese
  • Cho bé thời gian yên lặng trong ngày. Trẻ sơ sinh cũng cần thời gian để tự bi bô mà không bị phân tâm bởi tiếng động hay ti vi. 

Bé 3 tháng tuổi đến 6 tháng tuổi 

  • Ôm bé vào gần để bé nhìn vào mắt ba mẹ
  • Tiếp tục nói chuyện với bé bằng ngôn ngữ parentese và cười với bé
  • Khi bé bi bô với ba mẹ, bắt chước âm thanh của bé và đừng quên nói chuyện với bé bằng ngôn ngữ parentese.
  • Nếu bé cố gắng bắt chước âm thanh của bạn làm, hãy lặp lại từ đó cho bé nghe

Bé 6 tháng tuổi đến 9 tháng tuổi

  • Chơi các trò như ú oà. Giúp bé di chuyển bàn tay theo nhịp điệu của ca dao hay bài hát
  • Đưa bé đồ chơi và diễn tả món đồ, ví dụ như “Con gấu này thật mềm mại”
  • Cho bé nhìn vào gương và hỏi “Ai vậy Bơ?”. Nếu bé không trả lời gì hết thì hãy nói tên của bé

Bé 9 tháng tuổi đến 12 tháng tuổi

  • Hãy dạy cho bé cách vẫy tay bye bye
  • Khi mẹ nói gì với bé, hãy dành thời gian đợi bé trả lời, ê a bi bô dài hơn lúc trước. Đó là lúc bé cố gắng bắt chước không chỉ lời nói của mẹ mà còn vẻ mặt nữa.

Bé 12 tháng tuổi đến 15 tháng tuổi 

  • Hãy nói về những vật mà 2 mẹ con hay sử dụng, như cái ly, nước, búp bê, xe. Khi mẹ chỉ vào vật đó, hãy dừng lại 1 tí để cho bé có thời gian đáp trả trước khi gọi tên vật đó.
  • Ba mẹ hãy hỏi bé về những bức hình trong sách và cho bé thời gian trả lời, có thể là ở dạng cử chỉ hay ngôn từ cũng được rồi mới giúp đỡ bé.
  • Khi bé 1 tuổi trả lời đúng vật trước mặt, mẹ hãy cười hay vỗ tay khen thưởng bé và diễn tã mở rộng ra về vật đó cho bé nghe. “Con thấy con chó chưa nè. Nó tooo quáa. Con chó màu nâu”
  • Ba hãy nói về những thứ mà bé thích và cho bé thời gian thoả thích kể về vật đó.
  • Trong các hoạt động thường ngày, ba mẹ hỏi và cho bé cơ hội chọn lựa “Hôm nay, con thích mặc quần màu gì? Con muốn uống sữa hay nước ép dưa hấu?”
  • Cho bé tiếp xúc với trò chơi đóng vai với xe, đồ hàng, búp bê. Ba mẹ có thể lồng ghép vào các cuộc hội thoại hàng ngày. “Lu Lu (con chó bông) cũng muốn chơi với con nữa. Cho Lu chơi với 2 mẹ con mình nhaaa”

Bé 15 tháng tuổi đến 18 tháng tuổi

  • Ba mẹ yêu cầu bé chỉ các bộ phận cơ thể của con. “Chỉ cho mẹ xem mũi của con đi Bơ”. Rồi mẹ chỉ vào mũi của mẹ. Bé sẽ bắt chước mẹ chỉ vào mũi của bé. 
  • Khi bé chỉ hay đưa vật gì đó cho mẹ, hãy nói về vật đó cho bé nghe. “Con đưa mẹ xem cuốn sách hả. Cám ơn con!”

Bé 18 tháng tuổi đến 2 tuổi

  • Hỏi bé giúp đỡ bạn các việc vặt, ví dụ như cất đồ chơi, đặt cái ly lên bàn hay mang giày.
  • Động viên bé nói chuyện với bạn bè và gia đình, như nói về đồ chơi
  • Tiếp tục chơi đóng vai với bé, ví dụ như nói chuyện trên điện thoại, cho búp bê ăn, chơi đồ hàng, nấu ăn
  • Dạy cho bé các bài thơ, ca dao hay bài hát. Đọc cho bé nghe. Mẹ có thể chỉ cho bé nghe và nói bạn nghe những gì bé thấy.

Bé 2 tuổi đến 3 tuổi

  • Chỉ bé cách nói họ tên của chính mình.
  • Hỏi những câu về chữ số, kích cỡ và hình dạng của những thứ bé chỉ cho bạn xem.
  • Hỏi bé những câu hỏi mở, có nghĩa là những câu đòi hỏi bé trả lời nhiều hơn là “Có” hoặc “Không”. Điều này giúp bé phát triển ý nghĩ và học cách diễn đạt. Ví dụ như: “Mẹ thấy có 3 con cá trong hình nè Nhím. 3 con cá đó đang bơi đi đâu nhỉ?” 
  • Hỏi bé về câu chuyện mà bé đã được đọc qua ở trường hay cùng với ba mẹ. “Con đoán xem chuyện gì sẽ xảy ra với bé Mít trong truyện này?
  • Đừng quên cho bé thời gian yên lặng, không tv, không máy tính hay điện thoại để bé tự chơi, tự hát và tự đọc sách 1 mình. 

Ba mẹ hãy bỏ túi 9 bước diễn đạt để cho bé hiểu và nghe lời mình ở bài viết này.

6/ Các sách hay để dạy bé tập nói

Sách của Dr. Seuss

Đây là loạt sách được xuất bản lần đầu vào những năm 60 và tái bản rất nhiều lần. Tác giả bán được hơn 500 triệu bản luôn đó các moms. Việt Nam mình có dịch và xuất bản sách song ngữ của Dr. Seuss. Ba mẹ có thể mua ở nhà sách Fahasa hay nhà sách Tiki đều có hết ạ.

Sách 1 cá, 2 cá, cá đỏ đỏ, cá xanh xanh

Sách của Dr. Seuss nói chung đều có cấu trúc từ lặp đi lặp lại, âm điệu nghe rất dễ đi vào đầu các mẹ ạ. Lúc thấy bản song ngữ của sách Dr. Seuss mình mừng lắm luôn và rất tò mò không biết tác giả sẽ dịch ra tiếng Việt như thế nào để vẫn giữ âm vần. 

Sách sẽ đưa bé vào thế giới của những con vật kì lạ. Hình ảnh theo mình thấy thì rất lạ mắt, có thể không uyển chuyển mềm mại như các sách con nít khác.

Ba mẹ có thể dạy cho bé tiếng Anh khi đọc sách này nữa. Trên Youtube có nhiều video đọc truyện này lắm, mẹ nào không rành tiếng Anh cũng không lo nhé.

Sách chuyển động thông minh Đa ngữ Việt – Anh – Pháp 

Bộ 15 cuốn sách này xuất bản đầu tiên tại Pháp dưới tên Kididoc rồi được dịch ra và xuất bản ở 22 nước khác, trong đó có Việt Nam. Ba mẹ có thể tìm mua trên nhà sách Tiki.

Mình thích sách này ở 2 chỗ: hình ảnh to, không rối mắt, màu sắc bắt mắt và bé có thể tương tác được. Bộ sách này phù hợp cho các bé 6 tháng tuổi trở lên.

Đối với các bé chậm nói 2 tuổi, ba mẹ có thể chọn cuốn Cơ thể người, Màu sắc, Thức ăn và Đồ vật trong nhà. Cho bé xem hình các đồ vật quen thuộc với bé tạo sự hứng thú và tạo điều kiện cho bé liên hệ với đồ vật ngoài đời thực. 

Để mình bày cách đọc cho bé 1 cách hứng thú nha. Ví dụ như cuốn Cơ thể người, ngay từ trang bìa, ba mẹ có thể chỉ vào em bé và nói “Em bé..em bé…em bé” rồi để bé tương tác thì mẹ vừa chỉ vào hình, xong nói “Hôn em bé, mẹ hôn em bé, hôn 1 cái chụt, chụt, chụt”, rồi mẹ hôn hình em bé trên bìa. Sau đó, mẹ nhất định phải CHỜ 1 tí, chờ xem phản ứng của con, xem con có bi bô gì không. Mẹ tiếp tục kêu con hôn em bé đi nè, xem bé có bắt chước mẹ cúi xuống hôn không. Nếu không, mẹ có thể giúp con bằng cách đưa sách lại gần bé, nói “Nhím hôn em bé đi! Hôn chụt chụt chụt, hôn chụt chụt..” 

Trong suốt quá trình đọc, mẹ đừng quên lặp lại từ mà mẹ muốn bé nhớ thiệt nhiều lần. Có thể dùng thêm các dụng cụ hỗ trợ bên ngoài, như cây lược chải cho em bé trong hình, rồi mẹ lại chải tóc cho bé Nhím. 

Hy vọng bài viết có ích cho các ba mẹ. Chúc cục cưng của ba mẹ mau biết nói nhé.

Ba mẹ hãy tham gia group Facebook để nhận lời khuyên từ các ba mẹ khác nữa hay đăng ký nhận email bên dưới để nhận bài viết mới nhất.

Nguồn:

Your baby’s first words

Tips on Learning to Talk

Learn the skills

Delayed Speech or Language Development

How to Tell if Your Child is a Late Talker – And What to Do about It

Đăng ký email để nhận tài liệu và các chia sẻ hay mà không sợ bị bỏ sót

end of post-CTA tham gia facebook